Functie van de speekselklieren

De speekselklieren zorgen voor de productie van speeksel. Speeksel zorgt onder andere voor:

  • Een goede bevochtiging en smering van de slijmvliezen. Hierdoor is spreken, eten en slikken mogelijk.
  • Een goede reiniging van de mondholte waardoor achtergebleven voedselresten snel worden afgebroken of worden afgevoerd.
  • Bescherming van de slijmvliezen tegen het ontstaan van ontstekingen
  • Bescherming van de tanden en kiezen tegen het ontstaan van tandcariës (gaatjes) en tandvleesaandoeningen.
  • Ook speelt speeksel een rol bij het proeven.

Productie van speeksel

Speeksel wordt geproduceerd door klierbesjes in de speekselklier. De klierbesjes produceren sereus speeksel (oorspeekselklier, onderkaakspeekselklier, sommige kleine speekselkliertjes) of muceus speeksel (onderkaakspeekselklier, ondertongspeekselklier, merendeel van de kleine speekselkliertjes). Sereus speeksel is waterig. Muceus speeksel is slijmachtig, min of meer elastisch, en zorgt onder andere voor het vochtig houden van de slijmvliezen. Het karakter van het zogenaamde ‘totaal speeksel’ (het speeksel uit alle speekselklieren samen) is dus erg afhankelijk van de bijdrage van de verschillende speekselklieren aan het totaal speeksel.

In de mondholte wordt het totaal speeksel verontreinigd met onder andere bacteriën, gisten, schimmels, voedselresten en de zogenaamde creviculaire vloeistof (de vloeistof die via de spleet tussen het tandvlees en de tanden en kiezen in de mondholte wordt uitgescheiden). Men spreekt dan van mondvloeistof, dit is dus totaal speeksel verontreinigd met één of meer van deze bestanddelen.

Hoeveelheid speeksel

De hoeveelheid speeksel die per minuut wordt uitgescheiden varieert van minder dan 0,1 ml/min tijdens de slaap tot 4-6 ml/min bij maximale stimulatie. De totale hoeveelheid speeksel per 24 uur wordt geschat op 500-600 ml, maar kan hoger zijn, tot meer dan 1000 ml per 24 uur. Ongeveer 300 ml wordt geproduceerd in rusttoestand (ongestimuleerd speeksel), de rest wordt uitgescheiden onder invloed van verschillende soorten stimuli (gestimuleerd speeksel; de voornaamste stimuli zijn kauwen en smaakstoffen). ’s Nachts wordt vrijwel geen speeksel uitgescheiden (circa 10 ml/ 8 uur). De oorspeekselklieren scheiden in rust nauwelijks speeksel uit; de speekselproductie van deze speekselklieren neemt toe naarmate het prikkelniveau hoger is (vooral kauwen is een sterke prikkel). Dit gaat vooral ten koste van de relatieve bijdrage van de onderkaakspeekselklieren. De bijdrage van de ondertongspeekselklier en de kleine speekselklieren is vrij constant.

Veranderingen bij het ouder worden

Met het ouder worden treden veranderingen op in de speekselklieren. In het bijzonder neemt de hoeveelheid vetweefsel in de speekselklieren toe en neemt het aantal klierbesjes af. Bij gezonde personen leidt dit bij het ouder worden echter niet tot veranderingen in de hoeveelheid dagelijks uitgescheiden gestimuleerd totaal speeksel. Wel is de speekseluitscheiding bij de vrouw meestal lager dan die bij de man. Met het stijgen van de leeftijd neemt de hoeveelheid speeksel die in rust wordt afgescheiden vaak wat af. Vooral in de nacht kan daardoor een droog gevoel optreden.